چالدران رابهتر بشناسيد

ويژگيهاي جغرافيايي، تاريخي، سياسي و اداري شهرستان چالدران

شهرستان چالدران به علت جريان جنگهاي شاه اسماعيل اول با سلطان سليم امپراتورعثماني اهميت تاريخي دارد . نام سابق چالدران قره عيني بوده و سپس به علت عبور رودخانه‌اي از وسط شهر به نام قره‌سو قره‌بلاغ (سيه‌چشمه) را بخود گرفته است ولي بعد از انقلاب‌اسلامي به لحاظ جريان و اهميت جنگلهاي شاه اسماعيل با امپراتور عثماني به «چالدران» تغيير نام يافت. سابقه تاريخي شهرستان چالدران به حدود پنج قرن مي‌رسد. مقبره سيد صدرالدين در چالدران در روستاي سعدل واقع شده كه وزير اعظم شاه اسماعيل صفوي بوده و در جنگ چالدران به شهادت رسيده است.

جنگ چالدران

عظيم ترين جنگ شمشير با تفنگ در طول تاريخ از حوادث مهمي كه در شهرستان چالدران روي داده و بدين مناسبت نام چالدران در تاريخ سياسي ايران ثبت شده است واقعه جنگ چالدران است كه ميان شاه اسماعيل اول صفوي و سلطان سليم اول عثماني در اوت سال 1514 ميلادي مصادف با ماه رجب سال 920 ه-ق در دشت چالدران واقع در شهرستان چالدران با فرماندهي شاه اسماعيل صفوي آغاز و به مدت 3 روز ادامه يافت . در جنگ چالدران شمار سربازان عثماني 10 برابر سربازان ايراني بود . همچنين عثمانيها داراي 300 ارابه توپ و اسلحه هاي آتشين بودند كه سپاه ايراني فقط مجهز به شمشير و تير و كمان بود. در اين جنگ 200 هزار نفر از سربازان كاملا" مسلح عثماني در برابر 29750 نفر از قشون ايراني روبرو شدند . كه حدود 41 هزار نفر از سپاهيان عثماني و 29 هزار نفر از سپاهيان ايراني در اين كارزار كشته شدند و تعداد 1934 نفر از سربازان عثمانيها اسير گرديدند اما حتي يك نفر از ايرانيان نيز به اسارت عثمانيها در نيامد . اين جنگ در نهايت به شكست جوانمردانه شاه اسماعيل انجاميد ، سلطان سليم اول نيز پس از پيروزي بر نبرد چالدران به سوي تبريز پيش راند و چهارم سپتامبر (14 شهريور )وارد اين شهر شد. اما بر اثر مقاومت مردم و جنگ و گريز نيروهاي محلي وفادار به شاه اسماعيل مجبور به باز گشت گرديد. شاه اسماعيل تا زمان جنگ چالدران مخالف استعمال اسلحه آتشين بود و آن را اسلحه كشتار جمعي و به كار بردنش را خلاف آئين جوانمردي مي پنداشت. پس از اين جنگ بود كه تصميم به تشكيل ارتش يكپارچه با سلاحهاي آتشين (توپ و تفنگ) گرفت كه اجل مهلت انجام اين كار را به او نداد. جنگ چالدران نقطه عطف در تشكيل دولت ملي (شيعي )در ايران بود كه علاوه بر انسجام و اتحاد داخلي و اطلاق لفظ ايران بر پهنه جغرافيائي مشخص باعث بروز هويت جديدي بنام ايرانيان گرديد . تحولات نام چالدران در گذر زمان برابر اسناد ، كتب و منابع معتبر اسلامي و عربي نام چالدران قبل از زمان شروع جنگ عظيم و تاريخي چالدران، بر اين منطقه اطلاق مي گرديده است . از جمله كتبي كه به نام چالدران در آن دوره اشاره شده است مي توان به كتابهاي "احسن التاريخ" نوشته" حسن روملو" و احسن التواريخ نوشته محمد فريد بيگ و سر پرسي سايكيس اشاره كرد .همزمان با شروع حكومت پهلوي اول و تنظيم اصلاحات تقسيمات كشوري، چالدران مشتمل بر دو دهستان تعريف شده بود كه حدود جغرافيائي آن دقيقا"با مختصات جنگ چالدران و نوشته هاي مورخين ذكر شده همخواني دارد از جمله مختصات آن آرايش سپاهيان و نقاط سوق الجيشي منطقه و نقاط جغرافيائي واسامي قيد شده دقيقا"چالدران را توصيف مي نمايد . در جلد هفدهم لغت نامه دهخدا نيز آمده است : چالدران نام يكي از دهستانهاي دو گانه بخش سيه چشمه شهرستان ماكو و حومه بخش كه كه از شمال به دهستان قلعه دره سي ماكو و آواجيق (دشتك فعلي )و از جنوب به دهستان سكمن آباد ( صفائيه فعلي ) والند و از خاور به دهستان به به جيك و از باختر به مرز ايران و تركيه محدود ميباشد . در دوره رضا شاه ملعون و به دنبال سياستهاي يكپارچه سازي و ايجاد هويت جديد مبتني بر فرهنگ و تاريخ قبل از اسلام و شاهنشاهان هخامنشي و فارسي دري و تبديل اسامي تاريخي و فرهنگي به نام معادل فارسي آن شهر قره عيني به فاسي معادل آن يعني سيه چشمه تغيير نام يافت . لفظ قره عيني مركب از ( قره ) كه به معناي لفظي سياه و در فرهنگ تركي ، عظيم ، كثير و قابل توجه ميباشد و (عين) كه لفظ عربي و داراي معاني چون چشمه ،جاسوس و چشم و... است علت اينكه نامگذاران از لفظ عين استفاده نموده اند وجود قره بلاغ ( به معناي سيه چشمه )بوده كه در منطقه وجود داشته است . عليرغم تلاشهاي رژيم پهلوي در تبديل نام شهر به سيه چشمه و به حاشيه راندن نام چالدران و اطلاق آن بر دو دهستان ا ين نام هيچ وقت در بين مردم براي خود جائي باز ننمود .بطوري كه زماني در مكاتبات رسمي نام سيه چشمه قيد ميشد و اكنون نيز مي شود ولي تحقيقا مردم در محاورات شفاهي خود نام قره عيني را استعمال نموده ومي نمايند. تا اينكه در سال 1375 و به محض تبديل بخش سيه چشمه به شهرستان چالدران مجددا" بلافاصله نام چالدران در بين مردم منطقه و استان جا افتاد.

ويژگيهاي سياسي و اداري شهرستان چالدران

اين شهرستان در 224 كيلومتري شمالغربي مركز استان آذربايجان غربي (اروميه) واقع شده و حدود 144 كيلومتر با تركيه مرز مشترك دارد و فا صله شهر سيه چشمه (مركز شهرستان) با مرز تركيه حدود 24 كيلومتر مي باشد . اين شهرستان از جانب شمال با شهرستان ماكو وكشور تركيه و از غرب نيز با كشور تركيه هم مرز است و از جنوب به شهرستان خوي و از شرق به شهرستانهاي خوي و ماكو محدود ميشود. اين شهرستان داراي 2 بخش به نامهاي دشتك و مركزي است و 5 دهستان دارد. بخش مركزي با دهستان هاي ببه جيك ، چالدران جنوبي و چالدران شمالي به سه دهستان تقسيم ميشود و بخش دشتك نيز داراي دو دهستان به اسامي آواجيق جنوبي و آواجيق شمالي است. همچنين شهرستان چالدران داراي 186 روستا ميباشد.

ويژگيهاي جغرافياي طبيعي شهرستان چالدران

شهرستان چالدران با وسعت 1975 كيلومترمربع حدود 23/5 درصد از مساحت استان را به خود اختصاص داده است . اين شهرستان در محدوده ارتفاعي 1500تا3500مترازسطح دريا قرارگرفته ومرتفع ترين شهرستان استان آذر بايجانغربي ميباشد. و شيب متوسط وزني آن 8 درصد محاسبه شده است. حدود71/ 70درصدازاراضي اين شهرستان كوهستاني، 3/090 درصد تپه‌اي و 26/2درصد اراضي دشتي و سيلابي و ... تشكيل مي دهند و از نظر موقعيت جغرافيايي مركز شهرستان د ر 44 درجه و22دقيقه طول جغرافيايي و 39 درجه و 3 دقيقه عرض جغرافيايي قرارگرفته است.

كوههاي شهرستان چالدران

كوههاي شهرستان چالدران در واقع ادامه سلسله جبال زاگرس از حد شهرستان ماكو تا حد شهرستان خوي هستند كه از جانب شمال به جنوب امتداد دارند و نوار مرزي ايران و تركيه را تشكيل مي‌دهند و از مرتفع‌ترين نقاط اين شهرستان هستند. چالدران از چهار جهت به وسيله كوه‌هاي مرتفع و تپه‌هاي متعدد محاط شده است.كوههاي مهم منطقه عبارتند از: كوه‌قانلي باارتفاع2503متر، كوه‌اشنگل با 3085متر،كوه‌شيخ‌سلو2752متر، كوه‌پنجه‌سليم با ارتفاع 2623متر از كوههاي ديگر كه پايكوه ارتفاعات زاگرس محسوب مي‌شود مي‌توان به كوه دوشان‌تپه ، يگماله و شاه‌بندلو اشاره كرد.

دشت‌هاي شهرستان چالدران

دشت‌هاي چالدران و كليسا كندي مساحتي معادل 71200 هكتار داشته و در شمال‌غربي استان واقع گرديده‌اند . محصولات اصلي كشاورزي در اين دو دشت گندم و جو و يونجه در كشت آبي مي‌باشد آب سطحي دشت‌چالدران را دو رود قزل‌چاي و شهيد‌آرخي و آب سطحي دشت كليساكندي را قسمت علياي قره‌سو و سرشاخه‌هاي آن تشكيل مي‌دهند و از منابع آب‌هاي زيرزميني جهت آبياري نمودن زمين‌هاي زراعتي استفاده مي‌گردد .

دره‌هاي شهرستان چالدران

دره‌هاي شهرستان چالدران به لحاظ خوش آب‌وهوا بودن و وجود آبگرم و آثار‌تاريخي موردتوجه علاقمندان به گردشگري هستند كه در فصل بهارو تابستان شمار زيادي ازهموطنان دوستدار وعاشق طبيعت را به خود جذب مي نمايد. ـ دره قره‌كليسا : در فراز تپه اين دره خوش آب و هوا با محيط سرسبز طبيعي يكي از قديمي‌ترين كليساهاي عالم مسيحيت بنام قره كليسا بنا شده است كه همه ساله تعداد كثيري از گردشگران داخل و خارج از كشور (مسيحيان) جهت بازديد و همچنين شركت در مراسم مذهبي از اين كليسا و دره آن ديدن مي‌نمايند.

دره آب‌گرم

اين دره در 4 كيلومتري غرب چالدران واقع گرديده و تعداد كثيري از مردم به لحاظ استفاده از آب گرم معدني به اين دره مراجعه مي‌نمايند وبه لحاظ خواص طبي در معالجه امراض جلدي مورد توجه اهالي منطقه وشهرستانهاي همجوار مي‌باشد.

دره قره دره

اين دره كه شاخه‌هايي از رودخانه آق‌چاي در آن جاري است و در نزديكي روستاي كردكندي و ابتداي دشت چالدران واقع گرديده است مورد توجه بيشتر علاقمندان به تفريح و تفرج در اين مكان مي‌باشد. همچنين تالاب بسيار جذاب وزيباي ناوردر نقطه شروع اين دره قرار گرفته است.

دره شاه بندلو

دره شاه ‌بندلو (و دره خان كه تالاب‌خان‌گل در اين دره در مرز ايران و تركيه واقع شده) شاخه‌اي از رودخانه زنگبار بوده و مورد توجه بسياري از علاقه مندان و دوستداران طبيعت مي‌باشد. در منتهي اليه اين دره ييلاق خوش آب و هوا و سرسبز خان گل پذيراي عشاير كوچنده در فصل تابستان مي باشد . درة شاه بندلو از دره‌هاي سرسبز چالدران است.

منابع آب شهرستان چالدران

منابع آب شهرستان چالدران را در سه بخش آبهاي سطحي (رودخانه ها) ، آب‌هاي زيرزميني (چشمه ها، قنوات، چاه‌ها) و آبهاي راكد (تالاب‌ها) بررسي مي‌نماييم. ـ آب هاي سطحي شهرستان چالدران : رودخانه‌ها: از حوزه آبريز اين شهرستان دو رودخانه آق‌چاي و زنگمار ماكو سرچشمه مي‌گيرد و به ترتيب به شهرستان‌هاي خوي و ماكو جريان پيدا مي‌كند و در خصوص هر كدام در شهرستان‌هاي مربوطه مطالبي ارائه گرديده است.